नेपाली गजल प्रशिक्षण श्रृंखला : १

प्रिय साथीहरू ! नमस्कार !!
नेपाली गजल प्रशिक्षण श्रृंखला अन्तर्गत धेरैजना साथीहरूको आग्रहबाट प्रेरणा लिएर आज देखि म अनलाइन गजल प्रशिक्षणको सुरूवात गर्दैछु ! 
- शेखर "अस्तित्व"
मुम्बई, 
क्रमश 

मुक्तक

उपहारको उही तिम्रो तस्बिर देखेपछी
बोलु जस्तो लाग्छ अझै गम्भीर देखेपछी
देउरालीमा बसेको नि बिर्स्यौ होला तर
मलाई याद आउछ कसम मन्दिर देखेपछी

मुक्तक

दिनै भरि अझै याद आए हुन्छ मध्यराति
सपनीमा पनि मुहार देखाए हुन्छ मध्यराति
मुटुबिना बाचेर म आशाहरु साचेको छु
अझै लुट्न बाकि भए समाए हुन्छ  मध्यराति 

गज़ल

याद बनी सधैं मेरो आसपास हुन्छौ तिमी

मेरा हर सपनीमा बिद्यानाश हुन्छौ तिमी

.

कति आए सकेनन् खै छाप छोड्न जीवनमा

प्रभावित हुनुमा म मात्र खास हुन्छौ तिमी

.

छन्दको उत्पति र विकास

छन्दको उत्पति र विकास-
छन्द पहिले जन्मे कि वेदहरू ? अध्ययन हुन नै बाँकी देखिन्छ यस विषयमा | जे होस् वेदका प्राय ऋचाहरू छन्दमै लेखिएका छन् | शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द र ज्योतिष वेदकै अङ्ग हुन् (शर्मा,२०६८: ६६)| त्यसैले पनि छन्दको नाता वेदसँग गहिरो रहेको देखिन्छ | गोविन्दप्रसाद शर्मा ढुङ्गानाले बताए अनुसार छन्दका सबैभन्दा पहिला ज्ञाता भगवान शंकर थिए र उनैबाट यो ज्ञान क्रमश: विष्णु, इन्द्र, वृहस्पति, माण्डव्य, सैतव, यास्क हुँदै हस्तान्तरणमार्फत पिंगलसम्म आइपुगेको हो (ढुङ्गाना, २०६६: भूमिका)| यो भनाइलाई हेर्दा वेदको अनादि, अपौरुषेय, अलौकिकपक्ष देवीदेउतासँग पनि गाँसिएको देखिन्छ | यति भएर पनि प्रामाणिक ‘छन्दशास्त्र’ चाहिं आचार्य पिङ्गलकै पहिलो पुस्तकका रूपमा भेटिएको हुँदा पिङ्गल नै छन्दका प्रथम प्रणेता हुन् भन्न सकिन्छ |
छन्दको उत्पतिसँग ब्रह्मा, वाल्मीकि, नाग आदिको कथा वा किंवदन्तीहरू पनि जोडिएको पाइन्छ | जे होस् पिङ्गलकालीन र पिङ्गलपछिको विशाल संस्कृत वाङ्मय भण्डार नै प्राय: छन्दहरूमा आधारित हुँदै आएको प्रष्ट हुन्छ | भास, कालिदास, भवभूति, माघ आदि कविहरूका विश्वविख्यात कृतिहरू मात्र हैन ज्योतिष, आयुर्वेद, पुराण, इतिहास, धर्मशास्त्र, दर्शन, आदिमा (ढकाल, २०६७: २७२) पनि छन्दको बेजोड भूमिका रहेको पाइन्छ | पिङ्गलको छन्दसूत्रलाई टीका गर्ने संस्कृत साहित्यका टीकाकारहरूमा हलायुध, यादवप्रकाश, भास्कर राय, जयकीर्ति, केदार भट्ट, क्षेमेंद्र, गङ्गादास आदि प्रमुख देखिन्छन् | संस्कृत भाषा र साहित्यको नेपाली भाषामा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव रहेको हुनाले नेपाली कविताका प्रथम कवि सुवानन्द दासदेखि नै कवितामा छन्दले औपचारिक प्रवेश पाएको देखिन्छ | त्यसपछिका शक्तिवल्लभ अर्याल, उदयानन्द अर्याल, यदुनाथ पोख्र्याल हुँदै भानुभक्त आचार्यसम्म आइपुग्दा त छन्द नेपाली जनजिब्रोकै अभिन्न साथी बनिसकेको पाइन्छ (नेपाल, २०६८:३)|..
by
Postraj Chapagain
kathmandu nepal

जानकारी

Bipul Sijapati

• रदिफ
  
  रदिफ गजलमा दोहरिने शब्द या शब्द लहर हो । शब्द लहर भन्नाले केही गजलहरुमा दुई, तीन, चार या सो भन्दा माथि सङख्याका शब्द सम्मको रदिफ प्रयोग गरिएको पाइएको छ ।
  
  रदिफ मतलामा दुई पटक मिसराको अन्तमा र अन्य सेरहरुमा मिसराको अन्तमा एक पटक प्रयोगमा आउँछ । मतला या सेरमा प्रयुक्त भए पनि रदिफको आचरण या स्थिति स्थिर हुन्छ र यसमा कुनै फेरबदल आउँदैन । गजलको नियमानुसार रदिफलाई फेरबदल गर्न वजिर्त गरिएको छ । रदिफको रुपमा मतलामा प्रयुक्त रदिफ नै हरेक मिसरामा रुप नफेरिएर दोहरिने गर्दछ ।
  
  रदिफको गौण शक्ति के हो भने यसले मिसरामा काफियासँग मिलेर सेरलाई पूर्णता दिन्छ र सेरका भावसँगै रदिफ पनि मिलेर अर्थ खुलाउँछ ।
  
  उदाहरणको लागि यहाँ रावतको एक गजल, रवी प्राञ्जलको एक गजल र बाबु त्रिपाठीको एक गजल लिएको छु ।
  
  रावतको गजलको रदिफ हेरौं ।.......

gazal

गज़ल 

Ramesh Aryal

सुख दु:ख के रैछ त ?जान्नुपर्छ साथि अब
खुशी भर्ने जे हो उही तान्नुपर्छ साथि अब

कति बस्ने रुँदै मात्र खुसाएर कैले काही
हाँस्ने रीत संसारको धान्नुपर्छ साथि अब

हाँसो आँशु दुई पाटा यता ढल्छ कैले उता
आफ्नै भाग सर्बश्रेय मान्नपर्छ साथि अब

बियोगको पिंडा बल्झीं च्वाँस्स मुटु घोँच्दा कैले
छुट्नलाई मेल भा'थ्यो ठान्नुपर्छ साथी अब

कैलेकाही ठेसलाग्दा दुँख्ने मन आफ्नै त हो
जसो तसो धैर्यताले बाध्नुपर्छ साथी अब

मुक्तक

Ramesh Aryal

जब हर शोषक माथि हमला हुनेछ
अनि सबै अन्याएको फैसला हुनेछ
यति बेर सम्पतिमा रजायौ देशकै
अब तिम्रो त्यो घरमै घोटला हुनेछ

मुक्तक

by Ramesh Prasad Aryal
फेसबुकमै प्रेम प्रस्ताब बढाउछन् कोहि फेरी 
च्याट गरेर दिन रात सताउछन् कोहि फेरी 

सुन चादी अब सस्तो नहोस भन्छु कैले पनि 
बिदेशमै फोन गरेर हटाउछन् कोहि फेरी 

गज़ल

Ramesh Prasad Aryal

कोहि भन्छ यो गाउमा धेरै थोकको अभाब छ
कसम् सुन्छु झुटो भए यी गीताको किताब छ

बिहे गर्दा जुँन भन्दा राम्री मेरी प्रिया भन्थे
पिए पछी राम्री छैनस् श्रीमानको जवाफ छ

पिरतिको परिभाषा तपाई नै दिनुहोस !
यौटा हातमा गुलाव त अर्को हातमा सराब छ

चोकचोक् बाट भट्टीहरु हटाईनु पर्छ अब
रक्सीले नै कयौ यहाँ घरबारमा तनाब छ

स्वागत् गर्थे सरकारलाई मेरो दैलो टेकीदिँऊन्
यो घर धान देश् चलाउछु मेरो यौटै प्रस्ताब छ